گردشگری ایران هنوز قابل نجات است اما پنجره زمان در حال بسته شدن

⚠️ «گردشگری ایران در وضعیت اضطرار پنهان» وقت آن رسیده وزارت گردشگری “شرایط ویژه ملی” اعلام کند

✍🏻 بیانیه پیشنهادی شورای راهبردی و سیاستگذاران گروه رسانه ای ایتنا

▫️ صنعت گردشگری ایران این روزها نه در رکود عادی، نه در بحران فصلی، بلکه در شرایطی قرار دارد که می‌توان آن را «اضطرار ساختاری» نامید؛ وضعیتی که اگرچه هنوز به‌صورت رسمی ذیل عنوان فورس‌ماژور اعلام نشده، اما در عمل بسیاری از شاخص‌های آن محقق شده است.

▫️ کاهش محسوس ورود گردشگران خارجی، افت چشمگیر سفرهای داخلی، افزایش بی‌سابقه هزینه‌های خدمات سفر، تورم فزاینده، نااطمینانی ناشی از تحولات منطقه‌ای و احتمال وقوع جنگ، و در نهایت توقف گردش مالی در زنجیره ارزش گردشگری، باعث شده بخش قابل توجهی از ۲۱ رسته مصادیق گردشگری کشور در معرض تعطیلی یا تعلیق فعالیت قرار گیرند.

▫️ بر اساس گفت‌وگوها و گزارش‌های میدانی اخیر؛

✅ درصد اشغال بسیاری از هتل‌های شهری به زیر ۳۰٪ سقوط کرده است.

✅ بخش قابل توجهی از دفاتر خدمات مسافرتی با کاهش فروش بیش از ۶۰٪ مواجه‌اند.

✅ شماری از هتل‌ها و اقامتگاه‌ها به‌دلیل نبود نقدینگی، تعدیل یا تسویه پرسنل انجام داده‌اند.

✅ روابط مالی میان آژانس‌ها و هتل‌ها به‌واسطه کنسلی‌ها و بازپرداخت‌ها دچار تنش جدی شده است.

✅ پروژه‌های توسعه‌ای و سرمایه‌گذاری‌های جدید عملاً متوقف شده‌اند.

▫️ با این حال، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی همچنان در نقطه‌ای میان اعلام فورس‌ماژور و عدم اعلام آن قرار دارد. این تردید، هرچند ممکن است ناشی از خلأهای قانونی یا نگرانی‌های حقوقی باشد، اما در عمل هزینه آن را فعالان بخش خصوصی می‌پردازند.

▪️ چرا فورس‌ماژور راه‌حل کامل نیست؟

▫️ در حقوق بین‌الملل و رویه‌های جهانی، فورس‌ماژور معمولاً در شرایطی اعلام می‌شود که یک واقعه غیرقابل پیش‌بینی و غیرقابل کنترل اجرای تعهدات را ناممکن کند (مانند جنگ رسمی، زلزله گسترده یا همه‌گیری جهانی).

▫️ اما تجربه دوران کووید-۱۹ نشان داد که بسیاری از کشورها پیش از اعلام وضعیت‌های حاد، چارچوب‌هایی تحت عنوان:

✅ Emergency Tourism Protocol

✅ Special Economic Relief Status

✅ Temporary Tourism Protection Framework

را تدوین کردند تا بدون ورود به پیچیدگی‌های حقوقی فورس‌ماژور، امکان حمایت و تنظیم‌گری فوری فراهم شود.

▫️ در ایران نیز به نظر می‌رسد مشکل اصلی نه صرفاً نبود اراده، بلکه نبود یک سازوکار جامع و چندبعدی برای مدیریت چنین شرایطی است.

▪️ اعلام «شرایط ویژه ملی گردشگری»

▫️ شورای راهبردی و سیاستگذاران گروه رسانه ای ایتنا پیشنهاد میکند؛ وزارت گردشگری به‌جای اعلام شرایط فورس‌ماژور، با همکاری دولت و بخش خصوصی، چارچوبی با عنوان «شرایط ویژه ملی گردشگری» را به‌صورت رسمی ابلاغ کند.

▫️ این وضعیت می‌تواند دارای یک پروتکل جامع با ابعاد زیر باشد ؛

1️⃣ تعیین تکلیف روابط مالی در زنجیره گردشگری

الف) رابطه آژانس و هتل

✅ تعلیق جرائم کنسلی در دوره بحران

✅ تدوین دستورالعمل بازپرداخت مرحله‌ای

✅ ایجاد سازوکار داوری سریع برای اختلافات

ب) رابطه با پلتفرم‌های رزرو آنلاین

✅ توقف موقت جریمه‌های SLA

✅ امکان بازپرداخت انعطاف‌پذیر

ج) بدهی‌های بین‌شرکتی

✅ امکان تهاتر و تقسیط رسمی تحت نظارت وزارت

2️⃣ حمایت‌های مالی و اعتباری هدفمند

✅ تعلیق یا تقسیط مالیات بر ارزش افزوده

✅ تعویق پرداخت حق بیمه کارفرمایی

✅ اعطای خط اعتباری سرمایه در گردش با نرخ ترجیحی

✅ استمهال اقساط تسهیلات بانکی فعالان گردشگری

✅ ایجاد صندوق تثبیت گردشگری برای شرایط اضطراری

▫️ در بسیاری از کشورها پس از بحران‌های امنیتی یا همه‌گیری، بسته‌های حمایتی ۳ تا ۵ درصد تولید ناخالص داخلی بخش گردشگری اختصاص داده شد. در ایران نیز بدون تزریق نقدینگی هدفمند، چرخه ورشکستگی زنجیره‌ای محتمل است.

3️⃣ صیانت از نیروی انسانی

✅ یارانه دستمزد موقت برای جلوگیری از تعدیل نیرو

✅ بیمه بیکاری تسهیل‌شده برای پرسنل تعدیل‌شده

✅ برنامه‌های آموزش مهارت‌های مکمل برای دوران رکود

▫️ حفظ نیروی انسانی متخصص، مهم‌ترین سرمایه نامشهود صنعت گردشگری است.

4️⃣ مدیریت تصویر بین‌المللی و دیپلماسی گردشگری

✅ تدوین بسته ارتباطی برای سفارتخانه‌ها و دفاتر خارجی

✅ تولید پیام‌های اطمینان‌بخش هدفمند برای بازارهای منتخب

✅ تمرکز بر بازارهای همسایه و کم‌ریسک در کوتاه‌مدت

5️⃣ برنامه تاب‌آوری و بازگشت (Resilience & Recovery Plan)

✅ تنوع‌بخشی به محصولات گردشگری داخلی

✅ تقویت گردشگری سلامت، زیارتی و منطقه‌ای

✅ توسعه فروش اعتباری و اقساطی سفر برای تحریک تقاضا

✅ بازنگری در مدل‌های قیمت‌گذاری و مدیریت هزینه هتل‌ها

▪️ چرا این تصمیم فوری است؟

▫️ تعویق در تصمیم‌گیری، پیامدهایی جدی خواهد داشت؛

✅ افزایش تعطیلی واحدها

✅ از دست رفتن سرمایه انسانی

✅ کاهش سرمایه‌گذاری بلندمدت

✅ بی‌اعتمادی فعالان بخش خصوصی نسبت به سیاست‌گذار

▫️ گردشگری صنعتی با ماهیت «اعتماد» است. هرچه نااطمینانی بیشتر شود، بازگشت به شرایط عادی زمان‌برتر و پرهزینه‌تر خواهد بود.

▪️ جمع‌بندی

▫️ صنعت گردشگری ایران امروز در یک «وضعیت خاکستری خطرناک» قرار دارد؛ نه آن‌قدر بحرانی که فورس‌ماژور رسمی اعلام شود، و نه آن‌قدر عادی که بتوان آن را با ابزارهای معمول اداره کرد.

▫️ از این رو شورای سردبیری این رسانه با بررسی همه جانبه موضوع و تجمیع مطالب ، پیشنهاد می‌کند ؛

✅ وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با مشارکت تشکل‌های صنفی، چارچوب «شرایط ویژه ملی گردشگری» را تدوین و ابلاغ کند.

✅ این چارچوب باید جامع، چندبخشی، و دارای ضمانت اجرایی باشد.

✅ سیاست‌گذار باید میان تعلل حقوقی و اقدام عملی، گزینه دوم را انتخاب کند.

▫️ امروز، تصمیم‌گیری جسورانه نه‌تنها از فروپاشی بخشی از صنعت جلوگیری می‌کند، بلکه پیام روشنی از مسئولیت‌پذیری و همراهی با بخش خصوصی مخابره خواهد کرد.

▫️ گردشگری ایران هنوز قابل نجات است اما پنجره زمان در حال بسته شدن است.