✍🏻 بهناز کوکبی | خبرنگار مرکز خراسان و دبیر سرویس گردشگری سلامت ایتنا؛
در شرایطی که صنعت گردشگری جهان با وجود رشد اقتصادی قابلتوجه، تحت تأثیر تنشهای منطقهای و افزایش هزینههای سفر با کاهش شتاب رشد مواجه شده است، این پرسش مطرح میشود که ایران چگونه میتواند از ظرفیتهای گردشگری خود برای افزایش سهم در بازار بینالمللی بهره ببرد؟
گزارشهای تازه سازمان گردشگری ملل متحد نشان میدهد که رقابت در بازار جهانی سفر وارد مرحلهای حساس شده است؛ مرحلهای که در آن برخورداری از جاذبههای گردشگری بهتنهایی کافی نیست و عواملی مانند امنیت، کیفیت خدمات، دسترسی هوایی و اعتماد گردشگران اهمیت بیشتری پیدا کردهاند.
گردشگری؛ صنعتی با سهم قابلتوجه در اقتصاد جهان
بر اساس گزارش سازمان گردشگری ملل متحد (UN Tourism)، تعداد گردشگران بینالمللی در سال ۲۰۲۵ با رشد چهاردرصدی نسبت به سال قبل، به حدود یک میلیارد و ۵۲۰ میلیون نفر رسید.
همچنین طبق گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC)، سهم مستقیم و غیرمستقیم صنعت سفر و گردشگری از اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۵ به ۱۱٫۶ تریلیون دلار، معادل ۹٫۸ درصد اقتصاد جهان، رسید. این صنعت در همان سال از حدود ۳۶۶ میلیون فرصت شغلی حمایت کرده است.
این ارقام نشان میدهد که گردشگری، علاوه بر نقش فرهنگی و اجتماعی، یکی از بخشهای اثرگذار بر رشد اقتصادی، اشتغال و توسعه زیرساختهای کشورهاست.
کاهش شتاب رشد گردشگری در سال ۲۰۲۶
بر اساس گزارش سپتامبر ۲۰۲۶ سازمان گردشگری ملل متحد، در ششماهه نخست سال جاری میلادی حدود ۶۹۰ میلیون گردشگر سفر بینالمللی داشتهاند؛ رقمی که تنها ۰٫۴ درصد بیشتر از مدت مشابه سال گذشته است.
این سازمان همچنین پیشبینی رشد گردشگری بینالمللی در سال ۲۰۲۶ را از سه تا چهار درصد به یک تا دو درصد کاهش داده است.
تنشهای ژئوپلیتیکی، افزایش هزینههای حملونقل و فشارهای تورمی از عوامل مؤثر بر این روند معرفی شدهاند.
در چنین شرایطی، کشورهایی میتوانند جایگاه رقابتی خود را تقویت کنند که علاوه بر معرفی جاذبههای گردشگری، برای کاهش موانع سفر و افزایش اطمینان گردشگران برنامهریزی کنند.
ایران؛ ظرفیت فراوان، رقابت دشوار
ایران با برخورداری از میراث تاریخی و فرهنگی، تنوع اقلیمی، جاذبههای طبیعی، ظرفیتهای گردشگری مذهبی و خدمات تخصصی پزشکی، قابلیت حضور در بخشهای مختلف بازار گردشگری بینالمللی را دارد.
بااینحال، وجود این ظرفیتها لزوماً به معنای دستیابی به سهم مطلوب از بازار جهانی نیست.
توسعه ارتباطات هوایی، تسهیل فرایندهای سفر، ارتقای کیفیت خدمات اقامتی، بازاریابی هدفمند و بهبود تجربه گردشگران، از جمله موضوعاتی است که باید در برنامهریزی گردشگری کشور مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، انتشار منظم آمارهای قابل اتکا درباره ورود گردشگران خارجی، بازارهای مبدأ، میزان هزینهکرد و رضایت مسافران میتواند زمینه تصمیمگیری دقیقتر فعالان اقتصادی و سیاستگذاران را فراهم کند.
مشهد؛ فرصتی برای توسعه گردشگری چندمنظوره
در میان مقاصد گردشگری ایران، مشهد به دلیل جایگاه زیارتی، ظرفیتهای اقامتی و برخورداری از خدمات تخصصی پزشکی، قابلیت توسعه گردشگری چندمنظوره را دارد.
پیوند میان گردشگری زیارتی، سلامت، فرهنگی و خدمات اقامتی میتواند فرصتهای تازهای برای فعالان این صنعت ایجاد کند.
بهویژه در حوزه گردشگری سلامت، تجربه موفق گردشگر تنها به کیفیت خدمات درمانی محدود نمیشود؛ بلکه شفافیت هزینهها، هماهنگی خدمات، دسترسی به مترجم، اقامت مناسب و پیگیری پس از درمان نیز در رضایت و اعتماد بیماران بینالمللی نقش دارد.
بر همین اساس، همکاری هدفمند میان مراکز درمانی دارای مجوز، هتلها، آژانسهای مسافرتی و نهادهای مسئول میتواند به شکلگیری زنجیره خدماتی منسجمتر کمک کند.
البته بهرهبرداری از این فرصت نیازمند شناخت دقیق بازارهای هدف، رعایت استانداردهای حرفهای و ارزیابی مستمر کیفیت خدمات است.
نقش رسانهها در آینده گردشگری
در فضای رقابتی امروز، رسانههای تخصصی میتوانند فراتر از اطلاعرسانی روزانه، در شناسایی فرصتها، بررسی مشکلات و انتقال تجربههای موفق بینالمللی نقشآفرینی کنند.
انتشار تحلیلهای مبتنی بر داده، گفتوگو با کارشناسان و بررسی عملکرد بخشهای مختلف صنعت گردشگری میتواند به افزایش شفافیت و ارتقای کیفیت تصمیمگیری کمک کند.
رسانه حرفهای باید در کنار معرفی ظرفیتهای کشور، چالشها و کاستیها را نیز با رویکردی مستقل، منصفانه و مستند بررسی کند.
آینده گردشگری ایران؛ ضرورت حرکت از ظرفیت به برنامه
تحولات بازار جهانی گردشگری نشان میدهد که موفقیت در این صنعت بیش از گذشته به کیفیت مدیریت، اعتماد گردشگران و هماهنگی میان بخشهای مختلف وابسته است.
برای ایران، استفاده مؤثر از ظرفیتهای گردشگری نیازمند برنامهریزی مبتنی بر داده، تقویت همکاری میان بخش خصوصی و نهادهای مسئول، توسعه زیرساختها و شناخت دقیق نیازهای گردشگران خارجی است.
در این میان، استان خراسان رضوی و شهر مشهد میتوانند یکی از محورهای توسعه خدمات یکپارچه گردشگری زیارتی، سلامت و اقامت باشند؛ مشروط بر آنکه ظرفیتهای موجود در قالب برنامهای منسجم و قابل ارزیابی به کار گرفته شوند.
آینده گردشگری ایران تنها به داشتههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی وابسته نیست؛ بلکه به توانایی کشور در تبدیل این ظرفیتها به خدمات رقابتی، قابل اعتماد و پایدار بستگی دارد.
✍🏻 بهناز کوکبی | خبرنگار مرکز خراسان و دبیر سرویس گردشگری سلامت ایتنا
منابع:
۱. سازمان گردشگری ملل متحد (UN Tourism)، گزارشهای ژانویه و سپتامبر ۲۰۲۶ درباره گردشگری بینالمللی.
۲. شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC)، گزارش پژوهشی اثرات اقتصادی سفر و گردشگری، آوریل ۲۰۲۶.