✍🏻 مجید فرقانی | فعال و کارشناس ارشد گردشگری؛
گابریل گارسیا مارکز در رمان ژنرال در لابیرنت، واپسین روزهای زندگی سیمون بولیوار، قهرمان استقلال آمریکای لاتین، را روایت میکند؛ مردی که پس از سالها مبارزه، قدرت و فتح سرزمینها، در سفری طولانی و فرساینده از بوگوتا به سوی سواحل کارائیب حرکت میکند. بولیوار دیگر آن ژنرال فاتح و فرمانروای مقتدر نیست. او در مسیر خروج از قدرت، در هزارتویی از خاطرات، ناکامیها، بیماریها و آرمانهای ناتمام گرفتار شده است. مقصد نهایی او اروپا است، اما سفر پیش از رسیدن به آن مقصد، در سواحل کارائیب به پایان میرسد.
این تصویر ادبی، دستمایه تأملی درباره سرنوشت صنعتی است که قرار بود یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصاد ایران باشد: گردشگری.
آیا گردشگری ایران نیز در حال ورود به لابیرنتی است که خروج از آن دشوارتر از ورود به آن است؟ صنعتی که از نظر جاذبههای طبیعی، تاریخی، فرهنگی و تمدنی ظرفیت کمنظیری دارد، اما سالهاست میان وعدههای توسعه، تصمیمهای ناتمام، موانع ساختاری و افقهای نامعلوم سرگردان مانده است؟
نخست؛ لابیرنت سیاستگذاری و راهروهای بیپایان تصمیم
گردشگری صنعتی چندوجهی است که حیات آن به هماهنگی میان مجموعهای از نهادها، سیاستها و زیرساختها وابسته است. این صنعت نمیتواند در حصار یک وزارتخانه یا سازمان تعریف شود؛ زیرا از حملونقل و ارتباطات تا امنیت، اقتصاد، فرهنگ، دیپلماسی، تجارت و مدیریت شهری و روستایی با آن پیوند دارد.
با این حال، یکی از چالشهای اساسی گردشگری ایران، گرفتارشدن در راهروهای طولانی و گاه متناقض تصمیمگیری است. تعدد مراکز تصمیمساز، ناپایداری سیاستها، تغییر اولویتها با تغییر مدیران و فاصله میان اسناد بالادستی و واقعیتهای اجرایی، موجب شده است که گردشگری بیش از آنکه از یک نقشه راه روشن پیروی کند، در مسیرهای متعدد و بعضاً بیانتها حرکت کند.
در چنین شرایطی، فعال اقتصادی نمیداند با کدام سیاست پایدار مواجه است و سرمایهگذار نمیتواند افق روشنی برای بازگشت سرمایه خود ترسیم کند. گویی صنعت گردشگری در ساختمانی بزرگ گرفتار شده که راهروهای متعددی دارد، اما هیچکدام به در خروجی مشخصی منتهی نمیشوند.
دوم؛ لابیرنت اقتصاد و فرسایش سرمایه
گردشگری صنعتی پولساز و اشتغالآفرین است که برخلاف بسیاری از فعالیتهای اقتصادی، میتواند از کوچکترین ظرفیتهای محلی تا بزرگترین سرمایهگذاریهای ملی ارزش اقتصادی خلق کند. با این حال، این ظرفیت زمانی بالفعل میشود که سرمایه، امنیت، ثبات و امکان برنامهریزی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
اقتصاد گردشگری ایران با مجموعهای از موانع روبهروست: دشواری تأمین مالی، بیثباتی اقتصادی، افزایش هزینههای ساخت و بهرهبرداری، محدودیت دسترسی به منابع و فناوریهای روز، دشواری مبادلات بینالمللی و کاهش قدرت رقابت بنگاههای گردشگری.
پیامد این وضعیت صرفاً کاهش سودآوری یا کندشدن اجرای پروژهها نیست؛ بلکه فرسایش تدریجی سرمایهای است که طی سالها در این صنعت شکل گرفته است. سرمایهگذارانی که از آینده اطمینان ندارند، از توسعه فاصله میگیرند؛ بنگاههایی که امکان نوسازی ندارند، کیفیت خدمات خود را از دست میدهند و نیروی انسانی متخصص نیز در جستوجوی افقهای روشنتر، این صنعت را ترک میکند.
در این لابیرنت، هر گام برای پیشروی گاه به هزینهای تازه تبدیل میشود و هر تلاش برای حفظ موقعیت، بخشی از توان اقتصادی صنعت را مصرف میکند. خطر اصلی آن است که گردشگری بهجای خلق ثروت و ارزش افزوده، به صنعتی برای حفظ بقا و عبور از بحرانهای پیدرپی تبدیل شود.
سوم؛ لابیرنت جهان و گمشدن مقصد
گردشگری بیش از هر صنعت دیگری به ارتباط با جهان وابسته است. گردشگر برای انتخاب مقصد، تنها به جاذبههای تاریخی و طبیعی توجه نمیکند؛ سهولت سفر، دسترسی هوایی، امکان پرداخت، ارتباطات بینالمللی، تصویر مقصد و احساس امنیت و اطمینان نیز در تصمیم او نقش دارند.
ایران با وجود برخورداری از میراث فرهنگی و طبیعی ارزشمند، در سالهای اخیر با محدودیتها و دشواریهایی در تعاملات بینالمللی و اتصال به شبکه گردشگری جهانی مواجه بوده است. تحریمها، محدودیتهای بانکی، دشواریهای حملونقل و چالشهای مرتبط با تصویر بینالمللی کشور، بر توان رقابت مقصد ایران اثر گذاشتهاند.
در جهان امروز، مقاصد گردشگری برای جذب گردشگر، سرمایه و بازارهای جدید در رقابتی مستمر قرار دارند. همسایگان ایران و دیگر کشورهای منطقه، برای توسعه زیرساختها، معرفی جاذبهها و تسهیل سفر سرمایهگذاری میکنند. در چنین فضایی، برخورداری از جاذبههای منحصربهفرد بهتنهایی تضمینکننده موفقیت نیست.
مقصدی که نتواند خود را به شبکه ارتباطی و اقتصادی جهان متصل کند، حتی با برخورداری از غنیترین داشتههای فرهنگی و تاریخی، ممکن است بهتدریج از نقشه انتخاب گردشگران کنار گذاشته شود.
اینجاست که لابیرنت گردشگری ایران ابعادی فراتر از مسائل داخلی پیدا میکند؛ زیرا خروج از آن تنها با اصلاح ساختارهای درونی ممکن نیست و به بازتعریف جایگاه ایران در مناسبات منطقهای و جهانی نیز نیاز دارد.
پایان یک سفر یا آغاز مسیری تازه؟
شاید مهمترین خطر برای گردشگری ایران، نه توقف ناگهانی، بلکه فرسایش تدریجی آن باشد؛ خروج سرمایه، مهاجرت نیروی انسانی متخصص، از دست رفتن بازارهای هدف، کاهش انگیزه سرمایهگذاری و عقبماندن از رقابت منطقهای. در این وضعیت، گردشگری ممکن است پیش از آنکه رسماً از برنامههای توسعه کنار گذاشته شود، عملاً از مناسبات اصلی اقتصاد کشور خارج شود.
بولیوار در رمان مارکز، سفری را آغاز میکند که قرار بود او را به مقصدی تازه برساند، اما در نهایت به پایان یک دوران تبدیل میشود. آیا گردشگری ایران نیز در حال طیکردن چنین سفری است؟ آیا این صنعت هنوز فرصت بازگشت به مدار توسعه اقتصادی کشور را دارد یا در حال تجربه سفری فرساینده به سوی حاشیهنشینی اقتصادی است؟
پاسخ این پرسش را نه در تکرار شعارها درباره ظرفیتهای بینظیر گردشگری ایران، بلکه باید در کیفیت تصمیمها، اصلاح ساختارها، اعتماد سرمایهگذاران و توانایی کشور در برقراری ارتباط مؤثر با جهان جستوجو کرد.
گردشگری ایران هنوز به مقصد نرسیده است. اما مسئله این است که آیا ارادهای برای یافتن راه خروج از این لابیرنت وجود دارد؟ زیرا برخلاف سفر بولیوار، که پایان آن از پیش در افق تاریخ ثبت شده است، سرنوشت گردشگری ایران هنوز نوشته نشده؛ مشروط بر آنکه پیش از فرسودهشدن مسافران این سفر، راهی به بیرون پیدا شود.
✍🏻 مجید فرقانی | فعال و کارشناس ارشد گردشگری